Szkoła przedsiębiorczości i samorządności. Czy dzięki nowym regulacjom odżyje spółdzielczość uczniowska?
Po wielu latach wreszcie uregulowano prawnie funkcjonowanie spółdzielni uczniowskich. Mogą one powstawać i działać od 1 września 2026 roku według klarownych, ustawowo określonych, prostych zasad. Na pewno będzie to bodziec do odrodzenia spółdzielczości uczniowskiej, czyli praktycznej szkoły przedsiębiorczości, samodzielności, i zaangażowania społecznego. Może też wpłynąć na rozwój ekonomii społecznej w Polsce.
Długie tradycje i trudne dekady
Spółdzielczość uczniowska tradycje ma piękne, również w naszym regionie, sięgające jeszcze czasów zaborów. Przez dekady funkcjonowała w różnej formie, popularne były przede wszystkim sklepiki uczniowskie – praktyczna forma nauki gospodarowania pieniędzmi, planowania i obsługi klientów.
Ostatnie dekady – po 1989 roku - to jednak okres wyraźnego osłabienia spółdzielczości uczniowskiej. Co o tym zadecydowało? Różne aspekty transformacji w Polsce, ale chyba przede wszystkim luka prawna - po 1989 roku spółdzielnie uczniowskie opierały się na niespecjalnie przystających do szkolnych realiów przepisach prawa spółdzielczego. Problematyczne były chociażby kwestie rozliczania podatków. Dochodziły do tego inne aspekty, takie jak opłacanie opieki (obciążeni coraz liczniejszymi obowiązkami nauczyciele nie zawsze znajdowali czas na pracę de facto społeczną), czy z drugiej strony rozwój biznesu w latach 90. i kolejnych dekadach (sklepiki uczniowskie wypierane były ze szkół przez prywatne firmy). Spółdzielczość zaczęła zresztą ograniczać się głównie do prowadzenia sklepików, w bardzo niewielkim stopniu zajmowano się innymi formami działalności – np. wytwórczością czy wolontariatem.
Kiedy wchodzą w życie nowe rozwiązania?
Niezwykle istotną zmianą status quo jest nowelizacja Prawa oświatowego, dotycząca spółdzielni uczniowskich. Kompleksowo reguluje ona status tego rodzaju spółdzielni, wprowadzając ułatwienia, mające pomóc w ich bezpiecznym i masowym odrodzeniu. Ustawa została uchwalona przez sejm 29 maja 2026 roku, podpisana przez Prezydenta 2 lipca 2026 roku i ogłoszona 6 lipca 2026 roku (poz. 904). Weszła w życie 1 września 2026 roku. Istniejące spółdzielnie muszą dostosować swoje statuty do nowych regulacji do 1 września 2027 roku.
Co to jest spółdzielnia uczniowska?
Spółdzielnia uczniowska to – jak mówi ustawa – „dobrowolne zrzeszenie uczniów danej szkoły lub placówki”, działające jako instytucja wewnątrzszkolna. Spółdzielnia nie prowadzi działalności gospodarczej (tak jak ją rozumie Prawo przedsiębiorców), nie ma osobowości prawnej, nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego ani nie musi prowadzić pełnej księgowości.
Jak założyć spółdzielnię uczniowską?
Do założenia spółdzielni wystarczy niewielka grupa uczniów - co najmniej pięcioro - którzy skończyli 13 lat (oczywiście w przypadku małoletnich wymagana jest zgoda rodziców). Na założenie spółdzielni zgodę wyraża dyrektor, on też wyznacza opiekuna spośród zatrudnionych nauczycieli (opiekun nadzoruje m.in. rozliczenia finansowe).
Spółdzielnia może prowadzić usługi, handel lub wytwórczość na rzecz szkoły, placówki i uczniów, ale też np. aktywność społeczno-kulturalną na rzecz, jak czytamy w ustawie, „środowiska lokalnego”.
Jak realnie wygląda uproszczona rachunkowość?
Każdy z członków spółdzielni wnosi wpisowe nie wyższe niż 10 zł. Jak mówi ustawa „członkowie spółdzielni nie otrzymują wynagrodzenia z tytułu pracy w spółdzielni”, a nadwyżka finansowa trafia na cele statutowe.
Spółdzielnia nie musi prowadzić pełnych ksiąg rachunkowych, ma działać jedynie „w sposób umożliwiający ewidencję członków spółdzielni, ustalenie wartości stanu środków będących w dyspozycji spółdzielni, ustalenie wyniku ogólnego oraz wyniku w poszczególnych rodzajach działalności.” Spółdzielnia funkcjonuje na podstawie statutu.
Czy spółdzielnie odżyją?
Spółdzielnia uczniowska ma popularyzować spółdzielczość, uczyć życia w społeczeństwie oraz rozwijać przedsiębiorczość – i to wszystko w znakomitej formule edukacji poprzez praktyczne działania.
- Działalność spółdzielni uczniowskich jest prawdziwą szkołą przedsiębiorczości. Mają one na celu nauczanie umiejętności życia i działania w zbiorowości społecznej, rozwijanie u uczniów znajomości zarządzania finansami, a także kształtowanie takich cech jak kreatywność, przedsiębiorczość, uczciwość i odpowiedzialność. Wsparcie odrodzenia i działania spółdzielni uczniowskich w szkołach i placówkach oświatowych przez środowisko ekonomii społecznej jest konieczne – czytamy w specjalnej uchwale Krajowego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej, gorąco zachęcającego do tej formy spółdzielczości.
Spółdzielnie uczniowskie wracają w momencie, w którym będą musiały się zmierzyć również ze zmianami generacyjnymi i nowymi oczekiwaniami młodych ludzi z Generacji Alfa. W czasach trudnych dla spółdzielni powstało też wiele innych inicjatyw, skupiających zainteresowanych przedsiębiorczością uczniów. Spółdzielnie uczniowskie mają jednak swoją specyfikę, bardzo bliską ekonomii społecznej. Dlatego też trudno nie traktować ich jako kuźni kadr dla nowych podmiotów ekonomii społecznej.